Căng thẳng Trung Đông đẩy chi phí nông nghiệp tăng, giá thực phẩm chịu áp lực.Những căng thẳng leo thang tại Trung Đông đang nhanh chóng lan rộng ảnh hưởng sang thị trường nông nghiệp toàn cầu, đặc biệt trong thời điểm nhiều quốc gia ở Bắc bán cầu bước vào vụ gieo trồng mùa xuân. Theo cảnh báo từ FAO, các cú sốc hiện nay không chỉ dừng ở lĩnh vực năng lượng mà đang lan sang chuỗi cung ứng phân bón và lương thực, làm gia tăng nguy cơ biến động giá trên diện rộng.
Báo cáo mới nhất của FAO cho thấy, nếu tình hình xung đột kéo dài, giá phân bón toàn cầu có thể duy trì ở mức cao hơn bình thường từ 15-20% trong nửa đầu năm. Đây là yếu tố trực tiếp làm đội chi phí sản xuất nông nghiệp, từ đó gây sức ép tăng giá đối với các mặt hàng thiết yếu như lúa mì, gạo và dầu thực vật. Thực tế, những tín hiệu ban đầu từ thị trường đã cho thấy xu hướng tăng giá đang hình thành, dù nguồn cung ngũ cốc toàn cầu năm 2026 vẫn tương đối dồi dào.
Nguyên nhân cốt lõi đến từ sự gián đoạn chuỗi cung ứng phân bón, mắt xích quan trọng của sản xuất nông nghiệp. Khoảng 30% hoạt động thương mại phân bón toàn cầu hiện đi qua Eo biển Hormuz, khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp từ xung đột. Việc vận tải bị gián đoạn cùng với cắt giảm sản xuất đã khiến từ 3 đến 4 triệu tấn phân bón xuất khẩu bị đình trệ mỗi tháng.
Các quốc gia vùng Vịnh như Iran, Saudi Arabia và Oman vốn là những nhà cung cấp lớn các loại phân bón nitơ như urê và amoniac. Theo FAO, nhóm này chiếm tới 30-35% lượng urê và 20-30% lượng amoniac xuất khẩu toàn cầu. Khi nguồn cung từ khu vực này bị gián đoạn, thị trường thế giới lập tức chịu tác động dây chuyền.
Áp lực càng lớn hơn khi giá năng lượng tăng mạnh do xung đột, kéo theo chi phí sản xuất các loại phân bón chủ chốt như urê và diamoni phosphat leo thang. FAO nhận định thị trường phân bón vốn đã trong trạng thái mong manh trước đó, do xuất khẩu suy giảm từ một số nhà cung cấp lớn và chi phí sản xuất cao tại châu Âu, nay càng bị siết chặt hơn.
Tại châu Á, nơi phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu phân bón và nguyên liệu đầu vào, tác động được dự báo sẽ rõ rệt nhất. Trung Quốc dù là nhà sản xuất phân bón lớn nhưng vẫn phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, đặc biệt là lưu huỳnh, trong đó khoảng 47% nguồn cung đến từ nước ngoài, với gần một nửa từ các quốc gia quanh vùng Vịnh. Trước rủi ro gián đoạn, nước này đã chủ động giải phóng sớm kho dự trữ phân bón quốc gia nhằm đảm bảo nguồn cung cho vụ xuân, đồng thời kêu gọi doanh nghiệp tránh đầu cơ tích trữ để giữ ổn định thị trường.
Theo ông Maximo Torero, nếu xung đột kéo dài quá ba tháng, hệ quả sẽ không chỉ dừng ở chi phí đầu vào tăng mà còn có thể làm gián đoạn các vụ gieo trồng tiếp theo, tạo ra tác động dài hạn đến sản lượng và an ninh lương thực. Ông nhấn mạnh việc tìm kiếm các tuyến vận tải thay thế là cần thiết để giảm tốc độ tăng giá, dù khó có thể bù đắp hoàn toàn vai trò của các tuyến truyền thống.
Không chỉ dừng ở yếu tố chi phí, rủi ro còn nằm ở phản ứng của nông dân. Khi giá phân bón tăng cao, nhiều hộ sản xuất có xu hướng giảm lượng bón hoặc trì hoãn xuống giống, kéo theo nguy cơ suy giảm năng suất trong các vụ tới. Điều này có thể tạo áp lực kép lên thị trường lương thực trong trung hạn.
Các nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu tại châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh được đánh giá là dễ tổn thương nhất trước cú sốc này. Đối với khu vực Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam, tác động chủ yếu lan truyền qua hai kênh: chi phí nhập khẩu đầu vào tăng và hiệu ứng giá quốc tế đối với thị trường trong nước. Dù không phụ thuộc hoàn toàn vào phân bón nhập khẩu, Việt Nam vẫn chịu ảnh hưởng lớn từ biến động giá nguyên liệu và các mặt hàng nông sản giao dịch toàn cầu.
Khi chi phí phân bón, vận tải và năng lượng cùng leo thang, giá thành sản xuất các sản phẩm như lúa gạo, cà phê, hồ tiêu hay rau màu đều có nguy cơ tăng theo. Điều này không chỉ làm thu hẹp biên lợi nhuận của nông dân và doanh nghiệp mà còn tạo thêm áp lực lên lạm phát thực phẩm, yếu tố vốn nhạy cảm tại nhiều nền kinh tế đang phát triển. Trong bối cảnh đó, diễn biến của xung đột Trung Đông sẽ tiếp tục là biến số then chốt chi phối xu hướng giá lương thực toàn cầu trong thời gian tới.
