Xuất khẩu thủy sản đạt gần 4,7 tỷ USD, tăng hơn 10,6% trong 5 tháng đầu năm 2026Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), diễn biến tích cực nhất của ngành thủy sản trong tháng 5/2026 là việc Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA) công nhận tương đương đối với nghề khai thác ghẹ của Việt Nam. Quyết định này giúp ghẹ và các sản phẩm từ nghề khai thác ghẹ tiếp tục được phép nhập khẩu vào thị trường Mỹ.
Đáng chú ý, trong khi Việt Nam đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của phía Mỹ thì Philippines lại không đạt tiêu chuẩn đối với các nghề khai thác ghẹ liên quan và sẽ bị ngừng nhập khẩu vào Mỹ từ ngày 11/6/2026. Diễn biến này mở ra cơ hội đáng kể cho các doanh nghiệp Việt Nam khi các nhà nhập khẩu Mỹ buộc phải tìm kiếm nguồn cung thay thế từ những quốc gia được chấp nhận như Việt Nam, Indonesia và Sri Lanka.
Theo các chuyên gia trong ngành, đây là thời điểm thuận lợi để doanh nghiệp đẩy mạnh đàm phán, ký kết đơn hàng cho quý III/2026. Đồng thời, việc nâng cao tính minh bạch về nguồn nguyên liệu, mã nghề khai thác và hồ sơ truy xuất nguồn gốc sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố niềm tin của đối tác Mỹ.
Trái ngược với triển vọng tích cực của mặt hàng ghẹ, tôm tiếp tục là sản phẩm chịu nhiều áp lực nhất tại thị trường Mỹ. Kết quả sơ bộ của kỳ rà soát hành chính lần thứ 20 do Bộ Thương mại Hoa Kỳ công bố ngày 13/5/2026 cho thấy mức thuế chống bán phá giá áp dụng đối với doanh nghiệp Việt Nam dao động từ 6,3% đến 10,76%, trong khi nhóm doanh nghiệp hưởng mức thuế suất riêng phải chịu mức thuế 7,56%.
Mặc dù chưa phải kết luận cuối cùng, mức thuế sơ bộ này đã tác động đáng kể đến quá trình đàm phán giá cũng như tâm lý mua hàng của các nhà nhập khẩu Mỹ. Điều đó cho thấy nhu cầu tại thị trường này vẫn chưa phục hồi đủ mạnh để hấp thụ các chi phí gia tăng, khiến nhiều đối tác tiếp tục thận trọng với các đơn hàng mới.
Đối với cá ngừ và một số mặt hàng hải sản khai thác khác, thách thức chủ yếu hiện nay không đến từ yếu tố cung - cầu mà nằm ở các yêu cầu quản lý ngày càng khắt khe. Theo quy định của NOAA, mọi lô hàng cá ngừ đông lạnh hoặc chế biến nhập khẩu vào Mỹ đều phải có Mẫu 370, xác nhận sản phẩm "an toàn với cá heo", đồng thời kèm theo đầy đủ hồ sơ chứng minh theo Đạo luật Bảo vệ Động vật có vú biển (MMPA).
Trong bối cảnh đó, năng lực truy xuất nguồn gốc, quản lý hồ sơ và đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật của thị trường nhập khẩu đang trở thành yếu tố quyết định khả năng duy trì đơn hàng và thị phần của doanh nghiệp.
Đánh giá kết quả xuất khẩu thủy sản trong 5 tháng đầu năm 2026, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký VASEP, cho biết trong khi nhu cầu tại Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) phục hồi chậm thì Trung Quốc đang nổi lên là động lực tăng trưởng quan trọng nhất của ngành.
Theo ông Nam, thị trường Trung Quốc đóng góp hơn 70% phần tăng trưởng tăng thêm của toàn ngành thủy sản Việt Nam trong thời gian qua. Bên cạnh đó, năng lực chế biến của Việt Nam hiện thuộc nhóm dẫn đầu thế giới, đặc biệt ở phân khúc sản phẩm giá trị gia tăng, tạo lợi thế cạnh tranh đáng kể so với nhiều quốc gia xuất khẩu lớn như Ecuador và Ấn Độ.
Tuy nhiên, ngành thủy sản vẫn đang phải đối mặt với hàng loạt khó khăn. Đầu tháng 5/2026, VASEP đã gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường báo cáo tổng hợp 15 thách thức lớn của ngành, từ các rào cản thương mại quốc tế đến những bất cập trong cơ chế, chính sách trong nước.
Đáng chú ý, thủ tục cấp giấy tờ phục vụ xuất khẩu sang Mỹ và EU còn kéo dài, trong khi các cuộc điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp cũng như các chương trình đánh giá tương đương từ phía Mỹ ngày càng gia tăng.
Ngoài ra, doanh nghiệp còn phản ánh những khó khăn phát sinh từ quy định mới của Luật Thuế giá trị gia tăng có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Theo đó, doanh nghiệp phải nộp thuế ngay khi hàng xuất khẩu rời cảng trong khi quá trình hoàn thuế vẫn diễn ra chậm, làm gia tăng áp lực về dòng tiền và vốn lưu động.
Đối với thị trường Hàn Quốc, hạn ngạch 15.000 tấn tôm mỗi năm theo Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Hàn Quốc (VKFTA) được đánh giá không còn phù hợp với thực tế phát triển của ngành. Hiện, năng lực xuất khẩu tôm của Việt Nam đã tăng gấp 4-5 lần so với thời điểm hiệp định được áp dụng từ năm 2015. Tuy nhiên, để được hưởng hạn ngạch ưu đãi, các nhà nhập khẩu Hàn Quốc phải tham gia đấu thầu với chi phí lên tới 16-18% giá trị lô hàng, gần tương đương mức thuế thông thường.
Hiện, năng lực xuất khẩu tôm của Việt Nam đã tăng gấp 4-5 lần so với thời điểm hiệp định được áp dụng từ năm 2015.Bên cạnh đó, ngành thủy sản còn phải đối mặt với hàng loạt rào cản thuế quan và phi thuế quan như điều tra chống trợ cấp, chống bán phá giá, các cáo buộc liên quan đến lao động cưỡng bức, quy định MMPA của Mỹ hay cảnh báo "thẻ vàng" IUU của EU.
Để hoàn thành mục tiêu xuất khẩu thủy sản trên 12 tỷ USD trong năm 2026, VASEP đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm. Thứ nhất, đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính theo hướng hậu kiểm và quản lý rủi ro nhằm giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Thứ hai, phát triển bền vững nguồn nguyên liệu phục vụ chế biến xuất khẩu. Thứ ba, tăng cường công tác thị trường và đấu tranh thương mại quốc tế nhằm tháo gỡ các rào cản thuế quan, bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp Việt Nam.
Theo ông Nguyễn Hoài Nam, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, ngành thủy sản Việt Nam không thể tiếp tục dựa vào lợi thế sản lượng hay giá thành thấp. Thay vào đó, ngành cần chuyển mạnh sang chế biến sâu, nâng cao giá trị gia tăng và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, bền vững của thị trường quốc tế để duy trì đà tăng trưởng trong dài hạn.
